حوزهء فرد ، ابواب و مسائلى چون نماز ، روزه ، اعتكاف ، مسائل مربوط به نظافت ظاهرى و سلامت جسمانى ( طهارت و نجاسات ، اطعمه و اشربه و . . . ) مشاهده مىشود و در حوزهء جامعه ، مسائل مربوط به روابط اجتماعى انسان و وظايف و حقوق او در برابر ديگران تحت عناوينى چون معاملات ، احوال شخصيه ( نكاح و طلاق و مانند آن ) مجازات‌هاى جزايى و كيفرى ( حدود ، قصاص و ديات ) قضاوت و . . . به چشم مىخورد . اسلام و فقه اسلامى نه از پيوند بين فقه و اخلاق غفلت ورزيده ( چنان كه در بخش آيندهء اين فصل خواهد آمد ) و نه از پيوند بين فرد و جامعه . اگر بخواهيم جامعهء سالمى داشته باشيم بايد فرد فرد سالمى داشته باشيم و اساساً آحاد و افراد هستند كه جامعهء انسانى را تشكيل مىدهند و روشن است كه برخوردارى فرد فرد انسان‌ها از سلامت روحى و اخلاقى نياز دارد به وضع يك سرى از قوانين و مقرّرات فردى در قالب واجب ، حرام ، مستحب و مكروه كه فقه اسلامى جوابگوى آن است . 5 . آميختگى « فقه » و « اخلاق » برترى قابل توجّه ديگرى كه مىتوان براى فقه اسلامى برشمرد آميختگى آن با اخلاق است ؛ عبادات كه باب مهمّى از ابواب فقه را تشكيل مىدهد هدف و غرض اخلاقى دارد مثلًا نماز عروج به عالم ملكوت و تقرّب به مبدأ هستى ( الصلاة قربان كلّ تقىّ ) « 1 » و فاصله گرفتن از فحشا و منكرات « إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ » « 2 » را به دنبال دارد و « ريا » كه يكى از رذايل اخلاقى به حساب مىآيد در فقه اسلامى از قانون و حكم وضعى خاصّى برخوردار است و سبب بطلان عمل عبادى مىشود و « مكاسب محرمه » كه بخش قابل توجهى از فقه معاملات را شامل مىشود در دل خود بحث از غيبت و كذب و نميمه و بسيارى از مسائل اخلاقى را جاى داده است چرا كه هر كدام از اين عناوين اخلاقى ممكن است به ابزارى براى كسب و درآمد مبدّل شود . چنان كه گذشت رهايى انسان از نفس امّاره و طغيان‌ها و سركشىهاى آن و تصفيهء درون انسان‌ها از وسوسه‌ها و رشد و تكامل‌بخشى به نفس آدمى كه هرگاه به صلاح آيد مبدأ فضايل اخلاقى و اگر به فساد گرايد مبدأ رذايل اخلاقى است همچنانكه نيازمند به شناسايى اين زمينه‌ها و استعدادها و آشنايى با درمان‌ها و پيشگيرىهاست و علم اخلاق متصدّى آن است نيازمند به مجموعه‌اى از مقرّرات و قوانينى است كه فقه به آن مىپردازد . مسائل فقه اسلامى به گونه‌اى با مسائل اخلاقى تنيده شده كه نمىتوان كسى را پيدا كرد كه متديّن و متعبّد به واجبات و محرّمات دينى باشد ولى آراستهء به فضايل اخلاقى و گريزان از رذايل اخلاقى نباشد اين در حالى است كه از دادستان ديوان ايالت متحدهء آمريكا « رابرت هوگوت جكسون » نقل شده كه گفته است : « قانون در آمريكا فقط تماس محدودى با

--> ( 1 ) . كافى ، ج 3 ، ص 265 ، ح 6 . ( 2 ) . عنكبوت ، آيهء 45 .